تبلیغات
ادبیات پارسی - درس میر علمدار ادبیات اول دبیرستان
ادبیات پارسی
بزرگترین وبلاگ ادبی ایران

تعزیه و تاریخچه‌ی آن

 

          تعزیه در لغت به معنی عزاداری وروضه‌خوانی است ودر اصطلاح، نوعی نمایش مذهبی است كه از دیر‌باز، بین شیعیان اجرا می‌شده‌است. معادل اروپایی این واژه passianplay است كه به نمایش‌های پرشور مذهبی كه به بیان رنج‌های عیسی (ع‌) می‌پردازند، اطلاق می‌شود.

       موضوع تعزیه ذكر مصایبی است كه بر خاندان پیامبر اسلام (ص) رفته‌است اما اصلی تعزیه كه در ایام محرم اجرا می‌شود،

مربوط به شهادت امام حسین (ع) و یارانش در واقعه‌ی كربلا است.

      می‌دانیم كه اروپاییان ادبیات جهان را به چهار نوع ادبی (نمایشی، حماسی، غنایی و تعلیمی) دسته‌بندی می‌كنند، بر پایه‌ی این دسته‌بندی، باید تعزیه را در ادبیات نمایشی جای داد. بنابراین می‌توان‌گفت كه فن نمایش در ایران تا پیش از دوره‌ی قاجاریه به شبیه‌خوانی( تعزیه ) منحصر می‌شده‌است، به‌عبارت دیگر، تعزیه قدیمی‌ترین نوع ادب نمایشی در ایران است .

       تعزیه ظاهرا ، در ابتدا به ابتكار احمدبن‌بویه (معزالدوله ) از پادشاهان سلسله‌ی ایرانی آل‌بویه كه 320-448هجری قمری در ایران حكومت می‌كردند، پدید آمد . معزالدوله كه شیعه‌مذهب بود، پس از تصرف بغداد و تسلیم خلافت عباسی دستور داد هر ساله ده روز اول محرم، بازار بغداد تعطیل شود ومردم به عزاداری بپردازند . ظاهرا تعزیه‌ها در این دوره صامت بوده و افراد نمایش با لباس‌های مناسب سوار و پیاده خود‌نمایی می‌كرده‌اند .

       در دوره‌ی سلجوقیان این رسم، جنبه‌ی عمومی‌تری پیدا‌كرد و به صورت اجرای شبیه‌خوانی درآمد و با شعر و آواز همراه شد كه می‌توان آن را ملودرام (melodrama) نامید. در مرحله‌ی بعد،گفت‌وگو نیز به شبیه خوانی افزوده‌شد . بنابرین ، تعزیه سه مرحله‌ی تكاملی داشته‌است : اجرای صامت ، شبیه‌خوانی همراه با شعر و آواز و افزوده‌شدن گفت‌وگو . اگرچه شبیه‌خوانی در عصر صفویه همچنان در ایام محرم رایج بود ، تكامل آن دردوران ناصرالدین‌شاه قاجار اتفاق افتاد . احتمالا، مشاهدات شاه در سفرهای خود از تئاترهای اروپا در پیشرفت كار تعزیه بی‌تاثیر نبوده‌است .

   متن تعزیه‌نامه‌ها در ازمنه‌ی نسبتا اخیر تهیه شده است ومعمولا مطالب آن‌ها نوشته‌نمی‌شده و تنها ، روی ورقه‌ای برای تعزیه‌خوانان یادداشت می‌شده‌است ، بنابراین غالبا نام مؤلفان آن‌ها بر ما مجهول مانده‌است. بعضی از این تعزیه‌ها را دانشمندان اروپایی، ترجمه و چاپ كرده‌اند از جمله مجموعه ی متعلق به فتحعلی‌شاه قاجار ، مركب از سی‌وسه مجلس كه مترجمان آن الكساندر‌خودسكو ، شارل‌ویروللو و روبرهانری هستند . كسان دیگری مانند كریمسكی و برتلس و ویلیام‌بنجامین نیز تالیفاتی درباره‌ی تعزیه‌های ایرانی دارند . از میان تعزیه‌شناسان ایرانی هم می‌توان دكتر عنایت‌الله شهیدی ، صادق همایونی ، جابر عناصری ، بهرام بیضایی و زهرا اقبال را نام برد .

صحنه‌ی نمایش در تعزیه ، عبارت از سكوی مدور یا چهار گوش بود كه تماشاگران بر گرد آن می‌نشستند. زنان در تعزیه نقشی نداشتند و نقش آنان را جوانان كم سن و سال ایفا می‌كردند.در تعزیه بزك معمول نبود ، شبیه‌خوانان انبیا یا موافق‌خوانان ، لباس سبز بر تن می‌كردند و اشقیا یا مخالف‌خوانان ، لباس قرمز . ساز‌های معمول تعزیه ، كوس ، دهل ، سرنا، كرنا، شیپور، سنج، نی، قره‌نی و طبل بود.

شبیه‌خوانی‌ها بیشتر جنبه‌ی عزاداری داشته ولی شبیه‌خوانی‌های خنده داری هم بوده كه از آن جمله است عروسی قریش ، سلیمان وبلقیس و امپراتور و والی شام .                                                                                                   

 متن درس چهارم

صفحه‌ی 26 بیت 5 ) بهترم از جان : بهتر از جان من

ص 26 ب 8 ) شقاوت‌شعار : سنگ‌دل در سخن و رفتار

ص 26 ب 9 ) فرزند خیرالانام : فرزند پیامبر ( منظور امام حسین است )

ص 26 ب 10 و 11 ) زعم : گمان   این پر گناه : یزید   معنی : گرچه یزید گناه‌كار ، سیاه‌كاری و سركشی فراوانی نموده به گمان شما طفلان من چه گناهی دارند كه در كنار آب ، از تشنگی جان دهند؟

ص 27 ب 1 ) ناوك : تیر

ص 27 ب 5 ) چرایی دیده تر : چرا گریان هستی ؟

ص 27 ب 6 ) عالمین : دو جهان (مثنی است )

ص 27 ب 7 ) دشت وهامون : منظور ، صحرای كربلا است .

ص 27 ب 9 ) مصراع دوم : دیگر برگشتن به سوی خیمه نصیب ما نمی‌شود .

ص 28 ب 2 )  مصراع دوم، اشكال وزنی دارد واج “ م ” در واژه‌ی “ شویم ” وزن را برهم زده است .  شرار ( به كسر “ش” ) به معنی بدی‌ها و بدی كردن است اما در اینجا به غلط ، به معنی بدكاران به‌كار رفته‌است .

ص 28 ب 3 ) پا در ركاب نهادن : سوار شدن خسرو گردون : شاه آسمان = خورشید ( استعاره از امام حسین(ع) است . وقار من: مایه‌ی سنگینی و ارزش من

ص 28 ب 5 ) تنهاییم ، با سه هجا خوانده‌شود ( تن / ها / ییم )

ص 29 ب 1 ) در شهادتم تاخیر شده و دیگر نمی‌توانم بردباری كنم

ص 29 ب 3 ) وقتی پرچم پیروزی ( حكومت عادلانه‌ی مرا ) برپا كردی ، در میدان جنگ ، مرا همراهی كن .

ص 29 ب 4 ) رنگ : رنگین ( خون‌رنگ )

ص 29 ب 6 ) از زاری : با رنج و اندوه     نیك : كاملا 

ص 29 ب 10 ) بیت ، قافیه ندارد .

ص29 ب 11 ) مصراع دوم : ای حسین اگر جان فدای تو كنم ، نشانه‌ی خوش بختی من است .

ص 30ب 2 ) این صفحه : سپاه دشمن ( صفحه : صحنه‌ی جنگ )                                                                 

ص 30 ب 3 ) ماوا كنی : منزل بگزینی ( بربالین من بنشینی )                                                                       

ص 30 ب 6 ) اصل بیت از سعدی است با فعل بگریم به جای بگرییم                                                           ص30 بیت7ناكس : یزید و یارانش            ص 30 ب 8 ) ننگ و نام : آبرو و حیثیت                                                                                                

ص 31 ب 1 ) جوی : به اندازه‌ی یك جو (ذره‌ای ) معنی مصراع دوم : شهادت را از پدرانم به ارث برده‌ام                     

 ص 31 ب 2 ) جهان‌آفرین : خداوند  مصراع دوم را با توجه به این كه بین جهان و آفرین ، فاصله وجود دارد ، نه نیم‌فاصله ، به دو شكل می‌توان خواند : الف) كه خداوند بر من آفرین گوید ب) كه جهان (مجاز از مردم جهان ) بارها بر من آفرین گویند.

 ص 31 ب 3 ) مظهرالعجایب : مایه‌ی شگفتی (منظور ، امام علی (ع) )  والی‌الولی : صاحب دوستی و ولایت                           باب : مخفف بابا              تاج‌دار : پادشاه ( در این جا ، امام علی كه مایه‌ی افتخار است )                                                                  

  ص 31 ب 4 ) معنی بیت : ای ابن سعد ستم‌كار از ما امان ( پناه ) بخواه زیرا قیامت آغاز شده‌است ( برملا در این بیت،در معنی،  زاید است )                                                                                                                              

ص 31 ب 5 ) ظلمت : در این جا به معنی مرگ است  مطلع نورین : دو خاستگاه نور ( دو چهره‌ی نورانی )                

 ص 31 ب 7 و8 ) در این دو بیت، اگر واژه‌ی الحذر را ردیف بگیریم ، قافیه وجود ندارد زیرا زیرا قافیه باید بی‌فاصله ، پیش از ردیف قرار گیرد . همچنین ، حرف اضافه‌ی به ، قبل از كلمه‌ی داد ، حذف شده‌است .

ص 31 ب 9 ) گبر : زرتشتی (در این‌جا نامسلمان و كافر )    دغا : ناراست ، نیرنگ‌باز  ( با این كه شمر و ابن‌سعد ، هردو رویاروی امام حسین(ع) هستند ، اما شمر ، ابن‌سعد را با صفات ناپسند گبر و دغا خطاب می‌كند و این از ویژگی‌های تعزیه است. )

ص 32 ب 2 ) شه دین : حسین(ع)     خوش نوكری : برای او یار با وفایی هستی .

ص 32 ب 3 ) اگر دوست واقعی او هستی ، خاك راهگذار او شو ( فدای او شو ) یا او را سیراب كن و یا به خاطر او كشته شو .

ص32 ب 4 ) مصراع اول : هر لحظه خداوند را ستایش می‌كنم زیرا مرا خوش‌بخت نموده‌است ( منظور از نیك‌اختری ، دست‌یابی به درجه‌ی شهادت است .)  توجه :  حرف “ن ” در واژه‌ی حسین در وزن  این بیت ، زاید است .

ص 32 ب 5 ) دو واژه‌ی یا و الا  در نوشتار ، قافیه هستند و در تلفظ ، نمی‌توانند قافیه باشند بنابراین الله  تكرار قافیه است .

ص 32 ب 6 ) مصراع اول : ای مایه‌ی امیدواری دوستان

 

پاسخ خودآزمایی‌های درس چهارم

 

1)      ص 31 ب 7 و 8       ص 32 ب 5                   ص 29 ب 10                           ص 28 ب 1

 

2)      الف : ص 31 ب 5 ( شمر ، عباس و حسین را خاستگاه نور ( مطلع نورین ) می‌داند .)

 

      ب : ص 31 ب 6 ( عمر سعد ، حسین(ع) را امام مسلمانان می‌داند .

   توضیح این كه این ویژگی، نشانه‌ی ارادت فراوان سازندگان تعزیه به حسین(ع) ویارانش است زیرا انان حاضر نیستند حتی درگفتار دشمنان امام نیز ، ایشان را كوچك و به‌ناحق جلوه دهند .

3 ) بین تئاتر وتعزیه تفاوت‌های فراوانی وجود دارد ، ازجمله : آ ) موضوع تئاتر متنوع است وموضوع تعزیه مشخص  ب ) تئاتر در جایگاه ویژه‌ای اجرا می‌شود اما تعزیه جایگاه خاصی ندارد . پ ) تعزیه معمولا در زمان‌های مشخصی ( سوكواری‌های مذهبی ) اجرا می‌شود اما اجرای تئاتر ، درهر زمانی رایج است . ت ) تئاتر خاستگاه اروپایی دارد و تعزیه خاستگاه ایرانی  ث ) درایران، سابقه‌ی تعزیه بسیار بیش‌تر از تئاتر است . و .

 

توضیحی مختصر در باره‌ی نمایش روحوضی

                                                                                                                                                                                                                                          نمایش روحوضی به نمایش هایی گفته می شد كه در محدوده یك قرن، سه ربع قرن یا نیم قرن پیش، به مناسبت مجالس شادمانی، به خصوص عروسی، روی تخت حوض انجام می شده است. اغلب خانه ها در گذشته حوض داشته اند؛ این حوض را تخته پوش می كردند و چون یك مقدار از سطح زمین بلندتر بود، حالت سكویی را پیدا می كرد. روی این سكو نمایش های شادی آور اجرا می كردند. به همین جهت این نمایش ها را تخت حوضی یا روحوضی اسم گذاشتند.
پیش ترهابه این نمایش ها تقلید یا مضحكه می گفتند. نمایش های تقلید بنا به نوشته آقای بیضایی در كتاب نمایش در ایران، «به دو دسته تقسیم می شوند، كچلك بازی و بقال بازی. بقال بازی تا اواخر دوره قاجار وجود داشت. ظاهرا روحوضی از دل بقال بازی بیرون آمده است. گزارش هایی كه راجع به تاتر «كریم شیره ای» در حضور ناصرالدین شاه نوشته شده، وضعیتی مشابه روحوضی را به تصویر می كشد.

  




برچسب ها: معنی شعر و نثر،
نوشته شده در تاریخ بیست و ششم آبان 93 توسط