ادبیات پارسی
بزرگترین وبلاگ ادبی ایران

زبان فارسی، زبان ملی، راز، نماد، شاخص و هویّت ملی ماست .آیینه ی تمام نمای فرهنگ غنی و مایه ور ادبیّات ژرف و بزرگ فارسی.

     شناختن، پاسداری، گسترش و شناساندن این زبان ریشه دار، رسالتی است همگانی ؛ اما در این میان نقش دبیران زبان و ادبیّات فارسی بس سنگین و گران سنگ ...................

     جزوه ای که در پیش رو دارید ، توضیحی است کوتاه در مورد برخی از نکات درس زبان فارسی پایه های دوم و سوم دبیرستان. امید است مد نظر همکاران ارجمند و دانش آموزان عزیز قرار گرفته و ان شاء الله گره گشای ابهامات احتمالی شود.

                                                                          

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

واج

-        واج ،کوچک ترین واحد سخن است که تنها صوت دارد؛اما معنا ندارد و در عین حال سبب تمایز معنایی می شود.(دکتر تقی وحیدیان کامیار )

-        واج،کوچک ترین واحد آوایی (صوتی ) زبان است که هرچند خود معنا ندارد؛ اما سبب تفاوت معنایی واژها یا تکواژها می شود.

-        واج، آوایی است که می تواند در یک ساخت آوایی، جانشین آوایی دیگر شود و آن ساخت را به ساخت دیگری تبدیل کند.

مثال: باد، باز، باک، باغ، ...........(که با تغییر واج پایانی واژه ها، ساخت معنایی تغییر یافته است.)

واج های زبان فارسی به دو گونه اند:

الف) مصوّت ها، که به گونه تقسیم می شوند:

1- مصوّت های کوتاه:-  ( a ،& ) ،  - ( e    )، -  (   o  )

در واژه هایی نظیر: بر  (  _      دل (  _   )، گل (  _  )

2- مصوّت های بلند: ا (   a   )، ی (   i   ) ، و ( u    )

در واژه هایی نظیر: باد، ( ا ) بید،(  ی )،  بود ( و  )

   ب)صامت ها: ( ا،ء،ع )،ب،پ،( ت،ط )،( ث،س،ص )،ج،چ،             ( ح،ه )،خ،د،( ذ،ز،ض،ظ )،ر،ژ،ش،( غ،ق )،ف،ک،گ،ل،م،ن،و،ی.

 

1

پس در زبان فارسی 29 واج داریم که از 6 مصوّت و23 صامت تشکیل شده است.                                                                    

تفاوت واج با حرف: به شکل های نوشتاری یا صورت مکتوب، حرف و به شکل های گفتاری یا صورت ملفوظ، واج می گویند.

مثال: در واژه ی « خواهر »،پنج حرف و پنج واج داریم. حروف عبارتنداز: خ/و/ا/ه/ر.

واج ها عبارتند از: خ،ا،ه،-،ر.

ودر واژ ه ی «پدر » سه حرف و پنج واج داریم. حروف عبارتند از: پ/د/ر.

واج ها عبارتند از: پ،- ،د،- ،ر.

توجّه: برای پیدا کردن تعداد واج ها بهتر است؛ مثل سال اوّل ابتدایی ، ابتدا کلمه را بخش بندی کنیم؛سپس صدا کشی کنیم. ( صدا کشی هجا ها= شناسایی واج ها ) مثال:

الف) تک هجایی : آب = ء / ا / ب

ب) دو هجایی : خواهر = خاهر = خا هر = خ / ا / ه / - / ر

پ) سه هجایی: معلّم = م عل لم = م - / ع ل / ل م

ت) چهار هجایی : سجاوندی : س / - / ج / ا / و / - / ن / د / ی 

نکته:درزبان فارسی گاهی چند حرف مجموعا نشانگر یک واج است.که این حروف عبارتند از: 1-  ( ا،ء،ع ) =  / ا / مثال: حرف اوّل

 

 

2

کلمات الم (= درد ) و علم (=پرچم )

2- ( ت، ط ) = / ت / مثال: حرف اول کلمات تربیت و طرب.

3- ( ث، س، ص )= / س / مثال: حرف اول کلمات سالم، ثابت، صابر.

4- ( ح،ه )= / ه / مثال: حرف اول کلمات هم و حرف.

5- (ذ،ز،ض،ظ )=/ ز / مثال: حرف اول کلمات زرین،ذرت،ظلم،ضامن.

6- ( غ،ق )، این دو حرف قریب المخرج هستند و در بعضی مناطق ایران به جای هم به کار برده می شوند. مثال: قالب ، غالب.

 

گاهی یک حرف نشانگر چند واج است:

1-       حرف /و/

-        گاهی نشانگر مصوّت کوتاه /_ / ( O ) است: تو = ت ، چو = چ

-        گاهی نشانگر مصوّت بلند / و/ (  U ) است: زور ، بور ، نور........

-        گاهی نشانگر صامت  / و / (  V) است: واج، وال، واک ،............

-        گاهی نشانگر مصوّت مرکب ( W ) است: فردوسی، دوسی، دو، رو،........

-        گاهی نشان گر واج خنثی است: خواهر(خاهر)، خویش(خیش)، خواهش(خاهش) ............

 

 

 

 

3

2-       حرف /  ی  /

- گاهی نشانگر صامت / ی / (   ) است: یاور، یاد واره ، یاد............

- گاهی نشانگر مصوّت بلند / ی/ (    ) است: بید، چید...............

3- حرف / ه /

- گاهی نشانگر صامت / ه / (    ) است: هنر،هر، شهر، ده..............  ( های ملفوظ  )

- گاهی نشانگر مصوّت کوتاه /  / (    ) است: خانه، جامه، نامه، خنده ..............  ( های غیر ملفوظ )

 

چند نمونه سوال :

1-      واژه ی « آسمان خراش » از چند واج پدید آمده است؟

1) 13             2) 12             3) 11                      4) 10

توجه: در زبان فارسی هیچ واژه ای با مصوّت آغاز نمی شود.و واژ هایی نظیر « آسمان، آب، اردک، ایران و.............. »با صامت همزه   ( ء ) آغاز شده اند.

2-      تعداد مصوّت « ی » در کدام گزینه بیش تر است؟

1- دیگری         2- یاری          3- یساری        4- یحیایی

3- صامت همزه « ء » در کدام واژه تعداد بیش تری دارد؟                   

    1- آبادانی     2- ادب آوری       3- ایرانی           4- ارزانی

 

 

4

4- ترتیب واج ها در نظام آوایی کدام واژه درست نیست؟(کنکور ریاضی 86)

1- بارش:ص+م+ص+م+ص     2- اجل: ص+م+ص+م+ص

3- نامه: ص+م+ص+م           4- چشمه: ص+م+ص+م+م

 

5- اگر صامت ها را با « ص » ومصوّت ها را با « م » نمایش دهیم،ترکیب واج  ها ی واژه ی« آسایشگاه » به ترتیب در کدام گزینه نشان داده شده است؟

1)ص/م/ص/م/ص/م/ص/ص/م/ص 2) /ص/م/ص/م/ص/ص/ص/م/ص

3) ص/م/ص/م/م/ص/ص/م/ص/م     3) م/ص/م/ص/م/ص/م/م/ص/م                                                                                                            




نوشته شده در تاریخ بیست و ششم آذر 89 توسط